1. Madde Metni
TBK m.136: "Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa, borç sona erer. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde imkânsızlık sebebiyle borçtan kurtulan borçlu, karşı taraftan almış olduğu edimi sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca geri vermekle yükümlü olur."
TBK m.112: "Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe, alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür."
2. İfa İmkânsızlığı Türleri
| Tür | Örneği | Sonucu |
|---|---|---|
| Başlangıçta imkânsız | Yıkılmış evi satmak | Sözleşme batıl (m.27) |
| Sonraki kusursuz | Yangında yanan tablo | Borç sona erer (m.136) |
| Sonraki kusurlu | Borçlunun ihmaliyle bozulan eşya | Tazminat (m.112) |
| Kısmi imkânsızlık | İki dairenin biri yandı | Kısmen sona erme (m.137) |
| Geçici imkânsızlık | Pandemi sokağa çıkma yasağı | İfa süresi uzar |
3. Mücbir Sebep Kavramı
Mücbir sebep — borçlunun denetimi dışında, öngörülemez ve önlenemez bir olay. Klasik örnekler: doğal afet, savaş, salgın, devlet yasağı.
Şartları:
- Dış kaynaklı (borçlunun faaliyet alanı dışı)
- Önceden öngörülemez
- Önlenemez (mutad tedbirler yetmez)
- Borçlunun ifa edememe durumu ile illiyet bağı
4. COVID-19 ve İfa İmkânsızlığı
Yargıtay 13. HD 2021/3456 E. — restoran kira sözleşmesinde:
"Sokağa çıkma yasakları döneminde işyerinin tamamen kapatılması ifa imkânsızlığı değil, geçici ifa zorluğu oluşturur. Kiracının kira bedeli tamamen ortadan kalkmasa da TBK m.138 uyarınca aşırı ifa güçlüğü kapsamında uyarlama talep edilebilir."
İçtihat farklılığı:
- Bazı daireler kısmi imkânsızlık olarak kabul ediyor (kira indirimi).
- Bazıları m.138 uyarlama davası yönünü tercih ediyor.
- Sözleşmedeki force majeure klozları belirleyici.
5. m.138 — Aşırı İfa Güçlüğü (Uyarlama)
İfa imkânsız değil ama olağanüstü güç ya da maliyet doğursa, borçlu uyarlama isteyebilir. Şartları:
- Sözleşme yapıldıktan sonra olağanüstü değişiklik
- Bu değişiklik borçlu tarafından öngörülemez
- Borçluya kusur yüklenememeli
- Borçlu hâlâ ifa etmediyse veya çekince koyarak ifa etmişse
Hâkim sözleşmeyi günün koşullarına uyarlar; mümkün değilse fesheder.
6. Borçlu Risk Alanı
Borçlunun kendi faaliyet alanından doğan zorluklar mücbir sebep değildir:
- Tedarikçinin temerrüdü (alt yüklenici)
- İşçilerin grev yapması (kendi işyerinde)
- Mali zorluk (ekonomik krizde bile)
- Hammadde fiyat artışı (kural olarak)
7. Yargıtay 15. HD 2020/4567 E. — Yapı Müteahhidi
"Müteahhidin tedarikçisinin yangın geçirmesi ve malzeme tedarikinin gecikmesi, müteahhit yönünden iç risk faaliyet alanına dahildir; mücbir sebep sayılmaz. Müteahhit alternatif tedarikçi araştırma yükümlülüğünü yerine getirmek zorundadır."
8. Karşılıklı Edim ve Sebepsiz Zenginleşme
Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde imkânsızlık nedeniyle bir taraf borcundan kurtulursa, almış olduğu edimi de iade etmelidir (m.136/2). Örnek:
- Yangın kira sözleşmesini sona erdirdi → kiracı kalan ay için ödenmiş kirayı geri alır.
- Yapı işi tamamlanamadı (kusursuz) → iş sahibi avansı geri ister; yapılmış kısım için kıymet farkı tartışılır.
9. Pratik Stratejiler
- Sözleşme tasarımında force majeure klozu somut listeleyin (deprem, salgın, savaş, devlet kararnamesi).
- İmkânsızlık iddiasında derhal noter ihtarnamesiyle karşı tarafa bildirimde bulunun.
- İfa zorluğu için bilirkişi raporu (mali, mühendislik) alın.
- Pandemi davalarında m.138 uyarlama daha güvenli yol; tam fesih kararına temkinli yaklaşın.
- Kısmi imkânsızlıkta tarafların tam fesih hakkı sınırlıdır — m.137'yi okuyun.
- Karşılıklı edim iadesi için iade davası ayrı dosya açılması gerekebilir.
10. Sonuç
İfa imkânsızlığı sözleşme hukukunun en yaratıcı alanıdır. Pandemi sonrası içtihat hâlâ şekilleniyor; uyarlama davası m.138 vs. tam imkânsızlık m.136 ayrımı her dosyada özel değerlendirilmeli. Avukat, force majeure klozunu sözleşme tasarımında belirgin kılarak ve risk dağılımını netleştirerek hem önleyici hukuk hem dava savunması yapabilir.