1. Madde Metinleri
TBK m.123: "Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde, taraflardan biri temerrüde düştüğü takdirde diğeri, borcun ifa edilmesi için uygun bir süre verebilir veya uygun bir süre verilmesini hâkimden isteyebilir."
TBK m.125: "Borçlu, verilen süre içinde borcunu yerine getirmezse, alacaklı, borcun ifasını ve gecikme tazminatı isteyebileceği gibi, böyle bir tazminat istemekten vazgeçtiğini hemen bildirerek borcun ifasından vazgeçip ifa yerine tazminat isteyebilir veya sözleşmeden dönme hakkını da kullanabilir."
2. Sözleşmeden Dönmenin Anlamı
Sözleşmenin geriye etkili olarak ortadan kaldırılması. Sözleşme hiç yapılmamış gibi olur; taraflar verilen edimleri iade eder. Karşı tarafın temerrüdü dönmenin temel sebebidir.
Dönme vs. Fesih farkı:
- Dönme: Geriye etkili (ex tunc) — sözleşme baştan yokmuş gibi.
- Fesih: İleriye etkili (ex nunc) — geçmişteki ifalar geçerli, gelecek için sona erer. Sürekli edimli sözleşmelerde uygun (kira, hizmet).
3. Dönmenin Şartları
- Karşılıklı borç yükleyen sözleşme
- Karşı tarafın temerrüde düşmesi (m.117 vd.)
- Makul süre verilmesi (genellikle ihtar + 7-15 gün)
- Sürenin sonunda hâlâ ifa edilmemiş olması
- Dönme iradesinin açıkça bildirilmesi
4. Süre Verme Zorunluluğunun İstisnaları (m.124)
- Borçlu ifayı reddetmişse
- Borçlunun ifa kabiliyeti kalmamışsa (iflas, taşınmaz satışa çıkartılmış)
- Süre verme yarar sağlamayacaksa
- Sözleşmenin niteliği gereği süre belirleyici (vade aşıldığında otomatik dönme)
5. Üç Seçenek (m.125)
Süre sonunda alacaklı şu seçeneklerden birini kullanabilir:
5.1. Aynen İfa + Gecikme Tazminatı
Sözleşme devam eder; gecikme dolayısıyla zararı tazminat olarak ister. En çok kullanılan seçenek.
5.2. İfadan Vazgeçme + Müspet Zarar Tazminatı
Sözleşme devam eder ama alacaklı artık aynen ifa istemez; ifa edilseydi olunacak duruma getirilmesini ister. Borçlu, edim yerine para öder.
5.3. Sözleşmeden Dönme + Menfi Zarar Tazminatı
Sözleşme baştan yapılmamış sayılır. Alacaklı sadece sözleşme yapılmasaydı içinde olacağı durumu talep eder. Edim varsa iade edilir.
6. Müspet Zarar (Olumlu Zarar) Hesabı
Sözleşme ifa edilseydi içinde olunacak durum + zarar:
- Beklenen kâr (ürünün satış kârı)
- İfa karşılığı yapılan masraflar
- İkame ürün için ödenen ek bedel
- Geç teslim kaynaklı işyeri kira kaybı
7. Menfi Zarar (Güven Zararı) Hesabı
Sözleşme yapılmasaydı içinde olunacak durum + zarar:
- Sözleşme görüşmeleri masrafları
- Avans olarak ödenen tutarın faizi
- Üçüncü kişiyle yapılmayan alternatif sözleşmenin kâr kaybı
- Borçluya güven nedeniyle vazgeçilen başka fırsat
8. Yargıtay 15. HD 2020/8765 E. — İnşaat Sözleşmesi
"Yapı müteahhidinin temerrüdü nedeniyle dönme hakkı kullanan iş sahibi, hem ödediği avansı geri alır hem de yapılmamış işin değer artışı nedeniyle ek menfi zarar talep edebilir. Bu kapsamda alternatif müteahhitle yapılan sözleşmenin maliyet farkı menfi zarar olarak kabul edilir."
9. Edim İadesinin Mahsubu
Dönmede karşılıklı iade söz konusu (m.125/2). Pratikte:
- Alacaklı verdiği avans/edimi geri alır.
- Borçlu yaptığı kısmi işi iade eder veya değer farkını öder.
- Mahsup işlemi mahkeme kararıyla yapılır.
- İade için ayrı dava açılması gerekebilir (HMK m.107 belirsiz alacak).
10. Pratik Stratejiler
- Süre verme dilekçesi ihtarname ile yapılmalı — sürenin başlangıcı ispat edilebilsin.
- Süre 7-15 gün arası olsun; çok kısa süre hâkim tarafından makul görülmeyebilir.
- Üç seçenek arasından birini bilinçli seçin — geri dönüşü zor.
- İade için karşı dava ya da terditli talep kullanın.
- Müspet zarar talebinde beklenen kârı somut belgeyle ispat edin (alternatif sözleşme, satış geçmişi).
- Sözleşmede "Türk Borçlar Kanunu m.125 hükümlerine uygun olarak" klozu eklemek pratik kolaylık sağlar.
11. Sonuç
m.123-125 borçlar hukukunun stratejik kalbidir. Doğru süre verme, doğru seçenek tercihi ve doğru zarar hesaplaması birlikte yürütülünce alacaklı en yüksek hak elde eder. Yanlış seçilen seçenek (örn: erken dönme) kazanılabilir bir davayı kaybettirir. Avukat, dönme dilekçesini son seçenek olarak ve dikkatli analizle yazmalıdır.