1. Madde Metinleri
TBK m.146: "Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir."
TBK m.147: 5 yıllık özel zamanaşımı listeler — kira, faiz, ücret, yaşam sigortası primi vb.
2. Zamanaşımı vs. Hak Düşürücü Süre
| Özellik | Zamanaşımı | Hak Düşürücü Süre |
|---|---|---|
| Hâkim re'sen dikkate alır mı? | Hayır (defi) | Evet (re'sen) |
| Durması/kesilmesi var mı? | Var | Yok (kural) |
| Sonucu | Borçlu ödemekten kaçınabilir | Hak ortadan kalkar |
| Örnek | 10 yıllık alacak | Boşanma davasında 6 aylık dava süresi |
3. Genel ve Özel Süreler
3.1. 10 Yıl (m.146 — Genel)
Aksine düzenleme yoksa tüm alacaklar 10 yıllık zamanaşımına tabidir. Ödünç para, satış bedeli, kefalet, sözleşmeden doğan tazminat genelde bu kapsamdadır.
3.2. 5 Yıl (m.147)
- Kira alacakları
- Faiz ve diğer dönemsel edimler
- Hizmet sözleşmesinden doğan ücret alacakları
- Pansiyon, otel, restoran ücretleri
- Komisyon, simsariyet ücretleri
- Avukatlık ücreti (Avukatlık Kanunu m.165)
- Sigorta primi
- Vekalet ücreti
3.3. 2 Yıl
- Haksız fiil tazminatı (m.72) — öğrenilmesinden itibaren
- Sebepsiz zenginleşme (m.82) — öğrenilmesinden itibaren
- Aralarındaki sözleşmeyi feshedenlerin karşılıklı talepleri
3.4. 1 Yıl
- Satılan ayıplı maldan dolayı tüketicinin geri verme/değişim hakkı (TKHK m.11 — bazı hâllerde 2 yıl)
- Vekaletsiz iş görmeden doğan istemler (kısa süreli)
3.5. Diğer Özel Süreler
- İşçi alacakları — 5 yıl (4857 SK m.32)
- İş kazasında tazminat — 10 yıl (öğrenildiği tarihten 2 yıl, olaydan 10 yıl)
- Trafik kazası tazminatı — 2 yıl/10 yıl (KTK m.109)
- Kambiyo senetleri — 3 yıl (TTK m.778)
- Çek — 6 ay (TTK m.814)
4. Başlangıç Tarihi (m.149)
Zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu tarihte işlemeye başlar. Vadeye bağlı borçlarda vade tarihi, vadesi olmayanlarda doğum tarihi.
Yargıtay HGK 2019/13-2156 E.: "Bedensel zarar tazminatında zarar görenin tedavi süreci tamamlanmadan zarar miktarı kesinleşmediği için, zamanaşımı tedavi sonu rapor tarihinden işlemeye başlar."
5. Durması (m.153)
Aşağıdaki hâllerde zamanaşımı işlemez (durur):
- Velayet altındaki çocuğun anne/babasından alacağı
- Vesayet altındaki kişinin vasisinden alacağı
- Karı-koca arasındaki alacaklar (evlilik süresince)
- Hizmet sözleşmesi süresince işçinin işverenden alacağı
- Borç ifası mücbir sebeple imkânsız olduğu sürece
6. Kesilmesi (m.154)
Aşağıdaki olaylar zamanaşımını sıfırlar — yeniden işlemeye başlar:
- Borçlunun borcu kabul etmesi (kısmen ödeme, faiz ödemesi, taahhütname)
- Dava açılması
- İcra takibi yapılması
- Konkordato talebi
- İflasta alacağın masaya kaydı
Önemli: Dava açıldıktan sonra zamanaşımı dava süresince işlemez. Karar kesinleşince yeniden başlar (10 yıl).
7. Defi Olarak İleri Sürme
Zamanaşımı hâkim tarafından re'sen dikkate alınmaz. Borçlu açıkça defi olarak ileri sürmeli. Cevap dilekçesinde belirtilmezse mahkeme zamanaşımını uygulamaz (HMK m.140-141).
Ancak kamu düzenine ilişkin bazı sürelerde hâkim re'sen değerlendirir (örn: kambiyo senetlerinde).
8. Zamanaşımına Uğramış Borç Ödemesi
m.78/2 — zamanaşımına uğramış borcu bilerek ödeyen kişi geri isteyemez. Bu nedenle ödeme talimatı verirken zamanaşımı kontrolü kritik. Doğal borç doktrinidir.
9. Pratik Stratejiler
- İhtarname ile zamanaşımı kesilmez — sadece dava veya icra takibi keser. Bu önemli — pek çok avukat ihtarnamenin yeterli olduğunu sanır.
- Zamanaşımı yaklaşıyorsa belirsiz alacak davası (HMK m.107) açın — hak kaybını önler.
- Borçlunun "sonra ödeyeceğim" sözlü beyanı bile zamanaşımını keser (m.154/1) — yazılı tutanak alın.
- Cevap dilekçesinde her olası zamanaşımını liste hâlinde defi olarak ileri sürün.
- İcra takibinin kesilmesi (haciz başarısız) zamanaşımını sıfırlamaz; takip konusu alacak kalmasa bile dava açılabilir.
- İşçi davalarında 5 yıllık zamanaşımına dikkat — eski hükümler 10 yıldı, 2018 sonrası 5 yıl.
10. Sonuç
Zamanaşımı, en sık göz ardı edilen ama en kritik defi mekanizmasıdır. Hak iddia eden tarafta süreyi kaçırmamak, savunma tarafında defiyi unutmamak gereklidir. Avukat, dosya açılışında ve cevap dilekçesinde zamanaşımı kontrolünü standart prosedüre dönüştürmelidir.