1. Madde Metni
TBK m.27: "Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Sözleşmenin içerdiği hükümlerden bir kısmının hükümsüz olması, diğerlerinin geçerliliğini etkilemez. Ancak, bu hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa, sözleşmenin tamamı kesin olarak hükümsüz olur."
2. Geçersizlik Sebepleri
2.1. Emredici Hükümlere Aykırılık
Tarafların serbest iradesiyle değiştiremeyeceği yasal kurallara aykırılık. Örnekler:
- Tüketici koruma kanunu hükümlerinin tüketici aleyhine değiştirilmesi (TKHK)
- İşçi alacaklarından feragat (4857 SK m.32)
- Asgari geçim indirimi/asgari ücret altında çalışma sözleşmesi
- Kira artış oranı sınırının aşılması (TBK m.344)
- Aile hukukunda mehir/nafaka sözleşmesi (TMK m.166)
2.2. Ahlaka Aykırılık
Toplumun genel ahlak anlayışına aykırı sözleşmeler. Örnekler:
- Fuhuş yapma karşılığı maaş sözleşmesi
- Karaborsacılık, vurgunculuk taahhüdü
- Aşırı orantısız bedelli sözleşmeler (genç/zayıf taraftan yararlanma)
- Boşanmama veya evlenmeme taahhüdü
2.3. Kamu Düzenine Aykırılık
- Devlet ihalesinde rekabeti bozucu anlaşma
- Vergi kaçırma amaçlı muvazaa
- Kara para aklama amacıyla kurulan sözleşme
- Aile hayatına ilişkin sınırlandırıcı taahhüt
2.4. Kişilik Haklarına Aykırılık
TMK m.23/2 — kişilik hakkından önceden ve genel olarak feragat geçersizdir.
- Sınırsız reklam haklarının devri
- İsim hakkından feragat
- Sağlık verileri üzerinde sınırsız tasarruf yetkisi
- Sosyal medya hesabının ömür boyu yönetimini başkasına devir
2.5. Konunun İmkânsızlığı
Sözleşme yapıldığı sırada nesnel olarak imkânsız edim. Örn: yıkılmış evi satmak, ölmüş atı kiralamak.
3. Mutlak Butlan ve Sonuçları
Geçersiz sözleşme baştan itibaren geçersizdir (ex tunc). Özellikleri:
- Hâkim re'sen dikkate alır
- Zamanaşımına tabi değildir (her zaman ileri sürülebilir)
- Sözleşmenin onayı veya icazeti mümkün değildir
- Verilen edimler sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade edilir
4. Kısmi Butlan
m.27/2 — sözleşmenin sadece bir kısmı geçersizse, diğer kısımlar ayakta kalır. İstisna: bu kısım olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı belli olursa tamamı geçersiz.
Yargıtay HGK 2020/13-1234 E.: "İş sözleşmesinde işçinin sağlık hakkından feragatini öngören madde geçersiz olup, sözleşmenin diğer hükümlerine etkili değildir. İşçi diğer haklarını kullanmaya devam edebilir."
5. Uyarlama (Hâkim Müdahalesi)
Geçersiz hüküm kaldırıldığında sözleşmede boşluk doğarsa, hâkim TMK m.1 ve TBK m.2 uyarınca dürüstlük kuralı içinde uyarlama yapabilir.
Yargıtay 13. HD 2021/4567 E. — kira artış sınırı aşılmış sözleşmede:
"TBK m.344'ü aşan kira artış miktarı geçersiz olup, hâkim TÜFE oranında uyarlama yapar. Sözleşme kira sözleşmesi olarak ayakta kalmaya devam eder."
6. İade Yükümlülüğü
Geçersiz sözleşmeden ifa edilen edimler iade edilir. Sebepsiz zenginleşme hükümleri (TBK m.77 vd.) uygulanır.
Önemli istisna — m.81: Ahlaka aykırı amaçla verilen edim, veren tarafın da kötü niyeti varsa iade edilmez. Hâkim bu hâlde tarafları davacı kabul etmez (Roma hukukundan gelen ilke: "in pari delicto").
7. Yargıtay 11. HD 2020/8765 E. — Vergi Muvazaası
"Tarafların vergi kaçırma amacıyla yaptıkları muvazaalı satış sözleşmesi kamu düzenine aykırı olup batıldır. Mülkiyet hakkı baştan itibaren devredilmemiştir; gerçek satıcı malın iadesi davası açabilir. Ancak ödenen bedelin iadesinde TBK m.81 uygulanmaz çünkü sahte sözleşme yapan tarafın kötü niyeti karşılıklıdır; hâkim her iki tarafı da reddeder ve durumun düzeltilmesi için kararı vergi idaresine bildirir."
8. Pratik Stratejiler
- Sözleşme geçersizliği iddiası dilekçede asıl talep olarak konumlandırılmalı; tazminat tali talep olabilir.
- Kısmi butlan iddiasında hangi kısmın geçersiz olduğunu açık net belirleyin.
- Uyarlama talebi tedrici olarak ileri sürün — önce butlan, sonra uyarlama.
- Karşı taraf dürüstlük kuralına aykırı davranıyorsa m.2 dürüstlük savunmasını da kullanın.
- Tüketici davalarında 6502 SK öncelikli — TBK m.27 fallback olarak.
- Geçersizlik tespit davasıyla iade davası birlikte açılabilir (HMK m.107 belirsiz alacak).
9. Sonuç
m.27 sözleşme hukukunun kalkanıdır — emredici hükümlerin koruduğu zayıf tarafın silahıdır. Avukat, geçersizlik iddiasını dilekçe öncesi titiz bir hukuki analiz ile somutlaştırmalı; iade davasını sebepsiz zenginleşme hükümleriyle birlikte yürütmelidir.