1. Madde Metni
TBK m.39: "Yanılma veya aldatma sebebiyle ya da korkutulma sonucunda sözleşme yapan taraf, yanılma veya aldatmayı öğrendiği ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşme ile bağlı olmadığını bildirmez veya verdiği şeyi geri istemezse, sözleşmeyi onamış sayılır."
2. Bir Yıllık Hak Düşürücü Süre
m.39 hukuk düzeninin en sıkı sürelerinden biridir:
- Hak düşürücü süre — durmaz, kesilmez, hâkim re'sen dikkate alır
- Başlangıç: irade sakatlığının öğrenilmesi/etkisinin sona ermesi
- Bu süre içinde iptal beyanı yapılmazsa sözleşme onaylanmış sayılır
- Onay sonrasında bir daha iptal hakkı yoktur
3. Süre Başlangıcı (Türlere Göre)
3.1. Hatada
Hatanın fark edildiği tarih. Genellikle:
- Üçüncü uzman incelemesinin tarihi
- Karşılaştırılabilir piyasa araştırmasının yapıldığı tarih
- Belge inceleme sonucu hatanın anlaşıldığı tarih
3.2. Hilede
Hilenin ortaya çıktığı tarih. Hatadan farklı olarak hilede karşı tarafın aldatma fiilinin de bilinmesi gerekir.
3.3. Korkutmada
Korkutma etkisinin sona erdiği tarih. Bu en uzun süreyi tanıyabilir çünkü tehdidin psikolojik etkisi uzun sürebilir.
Yargıtay HGK 2020/4-1234 E.: "Korkutma etkisi sadece somut tehdidin geri çekilmesi değil, mağdurun bağımsız karar alabilir hâle gelmesi anına kadar sürer. Aile içi şiddet vakalarında tehdit eden kişinin nüfuzunun fiziksel olarak da kalkması gerekir."
4. İptal Beyanının Şekli
Yazılı şekle bağlı değildir; ama ispatı için yazılı önerilir:
- Noter ihtarnamesi (en güvenilir)
- İhtarname (PTT teslim alındılı)
- E-posta + KEP (kayıtlı elektronik posta)
- Dava dilekçesi (iptal beyanı içerir)
- Sözlü beyan (tanıklı)
- Verilen şeyi geri isteme talebi de iptal anlamına gelir
5. Örtülü Onay Sayılan Durumlar
1 yıl içinde iptal beyanında bulunmamak örtülü onay sayılır. Diğer onay sayılan durumlar:
- İrade sakatlığını bildikten sonra borcun ifa edilmesi
- Sözleşmenin yenilenmesi
- Sözleşmeden faydalanmaya devam etmek (örn: kira ödemeye devam)
- İrade sakatlığını bildikten sonra ek anlaşma yapmak
Yargıtay 13. HD 2021/3456 E.: "Hileyi öğrendikten sonra alıcının taşıt aracını 4 ay daha aktif olarak kullanması, sözleşmeyi onayladığı anlamına gelir. Bu durumda iptal davası reddedilir."
6. İhtirazi Kayıt
Sözleşmeyi geçici olarak ifa etmek zorunda kalan taraf, ihtirazi kayıt ekleyerek iptal hakkını koruyabilir. Örnek formül:
"Sözleşmedeki irade sakatlığı iddialarımı saklı tutarak ve ileride iptal davası açma haklarımı korumak şartıyla, mevcut yükümlülüğümü ihtirazi kayıtla yerine getiririm."
7. Süreden Sonra İmkânlar
1 yıllık süre geçmişse iptal yoktur ama bazı imkânlar kalır:
- Haksız fiil tazminatı — m.49 vd., 2 yıl/10 yıl zamanaşımı (hile ve korkutmada)
- Sebepsiz zenginleşme — özel kısmi durumlarda, 2 yıl/10 yıl
- Sözleşmenin uyarlanması — m.138 (aşırı ifa güçlüğü)
- Sözleşmenin butlanı — m.27 emredici hüküm/ahlaka aykırılık (zaman sınırsız)
8. Onayın Geri Alınamaması
Bir kez onay sayıldıktan sonra geri çevrilmez. Onay açık (yazılı/sözlü) veya örtülü (1 yıllık süre geçmesi) olabilir.
İstisna: Onay da kendisi irade sakatlığıyla yapılmışsa (örn: yeni bir korkutma) onay da iptal edilebilir; ancak bu çok dar bir alan.
9. Yargıtay HGK 2019/13-2345 E. — Hile Sonrası Onay
"Sözleşmedeki hileyi 2018 yılında öğrenen alıcı, 2019 sonunda iptal davası açmıştır. Ancak alıcı 2018 ve 2019 yıllarında hileyi bilerek üç kez ek sözleşme imzalamış olduğundan, bu davranışlar örtülü onay niteliğindedir. İptal davası reddedilmiştir."
10. Pratik Stratejiler
- Süre başlangıcını net belirleyin — uzman raporu, ekspertiz tarihi belge.
- İptal beyanını derhal ihtarnameyle yapın — beklemek dürüstlük kuralına aykırı sayılabilir.
- Sözleşmeden faydalanmayı kesin (örn: araba kullanmayın, evi boşaltın).
- İhtirazi kayıt formülünü her ifa belgesinde kullanın.
- Süre kaçırılmışsa haksız fiil davası ile tazminat alın — 2 yıl daha şansınız var.
- Korkutma sonrası tehdit etkisinin sona erdiğini somut belgelerle (psikolog raporu, evden ayrılma) kanıtlayın.
- Karşı taraf "onay" iddiası getirirse her bir davranışı ihtirazi kayıtla açıklayın.
11. Sonuç
m.39 irade sakatlığı davalarının zaman bombasıdır. 1 yıl çok kısa bir süredir; öğrenme tarihi belgelenmediğinde tartışmalıdır. Avukat, müvekkili sakatlığı öğrendiği gün dosyayı açmalı, ihtarnameyi noterle çekip beyanı kayıt altına almalıdır. Bir yıl geçtiyse de haksız fiil tazminat kapısı açıktır; iki yol birden değerlendirilmelidir.