1. Madde Metni
TBK m.72/1: "Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar."
TBK m.72/2: "Ancak, tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu zamanaşımı uygulanır."
2. İki Süreli Zamanaşımı Sistemi
2.1. Sübjektif Süre — 2 Yıl
Davacının hem zararı hem de tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren işler. İki bilgi de tam olmalıdır; tahmini bilgi yeterli değildir.
Yargıtay HGK 2018/4-1234 E., 2020/543 K.: "Zamanaşımının başlaması için davacının zararın kapsamını ve davalının kimliğini kesin biçimde öğrenmiş olması şarttır; sadece kaza yapmış olmak zamanaşımını başlatmaz."
2.2. Objektif Süre — 10 Yıl
Fiilin işlendiği tarihten itibaren mutlak süredir. Davacının haberi olmasa dahi 10 yıl geçtikten sonra dava açılamaz. Asbest, çevre kirliliği gibi gizli zararlarda bu süre eleştirilmektedir.
3. Ceza Zamanaşımı (m.72/2)
Haksız fiil aynı zamanda suç teşkil ediyorsa ve TCK uyarınca daha uzun bir zamanaşımı öngörülüyorsa, ceza zamanaşımı uygulanır.
Örnek: Trafik kazası taksirle yaralamadır (TCK m.89), ceza zamanaşımı 8 yıldır. Ölümle sonuçlandığında m.85 — taksirle ölüme neden olma 15 yıldır. Bu durumda hukuk davası zamanaşımı 10 yıl yerine 15 yıl uygulanır.
Yargıtay 17. HD 2019/15432 E.: "Suç teşkil eden haksız fiilde, ceza zamanaşımı dolduktan sonra hukuk tazminat davası açılamaz; iki süreden uzun olan uygulanır."
4. Zamanaşımının Kesilmesi (TBK m.154-156)
- Borçlunun ikrarı (yazılı veya sözlü)
- Dava açılması
- İcra takibi
- Hakem heyetine başvuru
- Borçluya ihtarname (tek başına yeterli değil; davaya dönüştürülmeli)
5. Zamanaşımının Durması
TBK m.153 — özel hâllerde süre durur:
- Eşler arasında, evlilik süresince
- Velayet altında, vesayet altında olan kişiler için
- İşçi-işveren ilişkisinde, hizmet süresince
6. Sigorta Tahkim Hakem Heyetinde Zamanaşımı
Hakem heyetine başvuru zamanaşımını keser ancak sigorta sözleşmesi kapsamında 2 yıllık özel süre (TTK m.1420) uygulanır.
7. İş Kazalarında Özel Durum
5510 SK m.21 — SGK'nın rücu hakkı 10 yıllık süreye tabi. İşçinin işverene karşı maddi-manevi tazminat davası ise TBK m.72 kapsamındadır.
8. Pratik Stratejiler
- Haksız fiilden hemen sonra zararın tam kapsamı bilinmediğinde belirsiz alacak davası (HMK m.107) ile zamanaşımını kesin.
- Suç teşkil eden olaylarda ceza zamanaşımı süresini araştırın.
- Borçlunun ikrarını yazılı belgeyle alın (e-posta, SMS de geçerli).
- Zamanaşımı definin ileri sürülmesi taraf işlemidir; davalı ileri sürmediyse hâkim re'sen dikkate almaz (HMK m.116).
9. Sonuç
m.72, tazminat davalarının zaman dinamiğini belirleyen kritik hükümdür. Avukat, zamanaşımının başlangıç tarihini, kesilme/durma sebeplerini ve ceza zamanaşımı istisnasını sistematik olarak değerlendirmelidir.