1. Madde Metinleri
TBK m.117: "Muaccel olan bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer."
TBK m.118: Süre belirtilmiş borçlar, sürenin sonunda kendiliğinden muaccel olur ve borçlu ihtarsız temerrüde düşer.
Not: Eski BK m.101-102'nin yerini almıştır. Pratikte hâlâ "m.86-87" aranabilir; yeni kodda muadili m.117-118'dir.
2. Temerrüt Nedir?
Borçlunun, muaccel borcunu zamanında ifa etmemesi nedeniyle hukuken sorumlu hâle gelmesidir. Sonuçları:
- Gecikme faizi işlemeye başlar (para borçlarında)
- Gecikme tazminatı (faizi aşan zarar) talep edilebilir
- Sözleşmeden dönme veya aynen ifa+gecikme tazminatı seçimi doğar
- Borçlunun mücbir sebep savunması tamamen zorlaşır
- Riziko alıcısına geçer (örn. para ödenmeyen mal hâlâ satıcıdaysa hasar borçluda)
3. Temerrüt Şartları
3.1. Borç Muaccel Olmalı
Vade gelmeli. Vade yoksa kural olarak borç anlaşma anında muaccel olur (TBK m.90).
3.2. Borçlu İfa Edebilir Durumda Olmalı
Edimin yerine getirilmesi mümkün olmalı. Sonradan imkânsızlaşma temerrütten farklıdır (TBK m.136).
3.3. İhtar (Kural)
Alacaklının yazılı veya sözlü ihtarıyla borçlu temerrüde düşer. Noter ihtarnamesi en güvenli yöntemdir.
3.4. İhtarsız Temerrüt (İstisnalar)
- Belirli bir süre kararlaştırılmışsa (vadeli senet, kira ödemesi)
- Borçlu kendisi temerrüde düşmeyi kabul ettiyse
- Borcun niteliği gereği zaman önemliyse (örn: doğum gününde teslim edilecek pasta)
- Haksız fiil tazminat borcunda zarar tarihinden itibaren
- Sebepsiz zenginleşmede kötü niyet hâlinde zenginleşme tarihinden
4. İhtarın Şekli ve İçeriği
İhtar yazılı olmak zorunda değildir ancak ispatı kolaylaştırmak için yazılı önerilir.
İhtarda bulunması gerekenler:
- Alacaklının kim olduğu
- Borç ilişkisinin ne olduğu (tarih, miktar, hukuki dayanak)
- Talep edilen edim açıkça (para borcunda miktar)
- İfa için makul süre verilebilir (zorunlu değil)
- İfa edilmemesi hâlinde sonuçlar (faiz, tazminat, fesih hakkı)
5. Ticari İşlerde Temerrüt
TTK m.21 — Ticari işlerde belirli vadelerde alacaklının ihtarına gerek yoktur; vade kendiliğinden temerrüde düşürür. Ayrıca ticari işlerde reeskont faizi otomatik uygulanır.
6. Gecikme Tazminatı (m.122)
Faiz, gecikmeden doğan zararın yasal/sözleşmesel oranıdır. Faizi aşan zararı (gecikme tazminatı) ispat eden alacaklı bunu da talep edebilir. Örnekler:
- Geç ödeme nedeniyle kaybedilen yatırım fırsatı
- Kambiyo kuru farkından doğan zarar
- Geç teslim nedeniyle iş kaybı
7. Yargıtay 13. HD 2021/5678 E. — İhtar Olmadan Temerrüt İddiası
"Borç ödenmediği iddiasıyla açılan davada, alacaklının daha önce ihtar gönderdiğini ispat edememesi hâlinde, temerrüt faizi dava tarihinden işler. Dava dilekçesi ihtar yerine geçer."
8. Sözleşmeden Dönme Hakkı (m.125)
Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde temerrüt sonrasında alacaklı:
- Aynen ifa + gecikme tazminatı
- Aynen ifadan vazgeçip menfi zarar tazminatı (sözleşme yokmuş gibi olunsaydı bulunulacak durum)
- Sözleşmeden dönme + müspet zarar tazminatı (ifa edilseydi olunacak durum)
Bu seçim hakkı kullanılırken makul süre verilmelidir (m.123).
9. Pratik Stratejiler
- Para alacaklarında noter ihtarnamesi şart — ucuz, hızlı, hukuken güçlü.
- İhtarda makul süre belirtin (3-7 gün) — m.123 sözleşmeden dönme için gerekli.
- Faizi aşan zarar varsa gecikme tazminatı başlığıyla ayrıca talep edin.
- Ticari işte ihtar gerekmiyor — vade tarihinden faiz işletin.
- İhtarın ispatı için noterden gönderim ve PTT teslim alındısı saklayın.
10. Sonuç
Borçlu temerrüdü, alacaklının elindeki en pratik silahtır. İhtar mekanizmasını doğru kullanan avukat, faizden gecikme tazminatına, sözleşmeden dönmeden müspet zarar tazminatına kadar tüm yetkileri etkinleştirebilir. İhtarsız temerrüt hâllerinin doğru tespit edilmesi de süreçleri haftalar kısaltır.