İş Kazası Tazminatı Nedir?
İş kazası, çalışan bir kişinin işiyle bağlantılı bir olay sonucu bedenen ya da ruhen zarar görmesidir. Böyle bir olayda işçinin uğradığı zararların giderilmesi için açılan davalara genel olarak iş kazası tazminatı davası denir. Bu yazıda iş kazasının hukuki tanımını, işverenin sorumluluğunu, talep edilebilecek tazminat kalemlerini, SGK'nın rolünü ve dava sürecini sade bir dille ele alıyoruz.
İş Kazasının Hukuki Tanımı
İş kazasının kapsamı, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesinde düzenlenmiştir. Bu maddeye göre, sigortalının aşağıdaki hâllerden birinde uğradığı ve onu hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olay iş kazası sayılır:
- Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen olay,
- İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle meydana gelen olay,
- Sigortalının, işveren tarafından görevle başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda meydana gelen olay,
- Emziren kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda meydana gelen olay,
- Sigortalının, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen olay.
Görüldüğü gibi iş kazası kavramı yalnızca makine başında yaşanan olaylarla sınırlı değildir; işle bağlantılı pek çok durumu kapsar.
İşverenin Sorumluluğu: İşçiyi Gözetme ve İş Güvenliği
İşverenin işçisini koruma yükümlülüğü, Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesinde açıkça yer alır. Bu maddeye göre işveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak ve araç gereçleri eksiksiz bulundurmakla yükümlüdür. İşçiler de alınan önlemlere uymak zorundadır.
Aynı maddenin son fıkrası, işverenin kanuna ve sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi veya kişilik haklarının ihlaline bağlı zararların tazminini düzenler. Bu, işverenin kusur sorumluluğu ilkesine dayanır: işverenin tazminatla yükümlü olması için, kazada kusurunun bulunması aranır. İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini yerine getirmemesi, bu kusurun değerlendirilmesinde belirleyici bir unsurdur. Kusur, çoğu zaman bilirkişi incelemesiyle ve olayın koşullarına göre belirlenir.
Talep Edilebilecek Tazminat Kalemleri
İş kazası nedeniyle açılacak davalarda talep edilebilecek tazminatlar, kazanın sonucuna göre değişir.
- Maddi tazminat (bedensel zarar): Türk Borçlar Kanunu'nun 54. maddesi bedensel zararları sayar. Bunlar başlıca tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplardır. İşçinin kaza sonucu sürekli ya da geçici olarak iş göremez hâle gelmesinden doğan gelir kaybı bu kapsamda değerlendirilir.
- Manevi tazminat: Türk Borçlar Kanunu'nun 56. maddesine göre hâkim, kişinin bedensel bütünlüğünün zedelenmesi durumunda, olayın özelliklerini göz önünde tutarak uygun bir manevi tazminata hükmedebilir. Ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde, zarar görenin veya ölenin yakınlarına da manevi tazminat ödenmesine karar verilebilir.
- Ölüm hâlinde destekten yoksun kalma tazminatı: İş kazası ölümle sonuçlanmışsa, ölenin desteğinden yoksun kalan yakınları zararlarının giderilmesini isteyebilir. Türk Borçlar Kanunu'nun 53. maddesi, ölüm hâlinde uğranılan zararları cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücünün azalmasından doğan kayıplar ve ölenin desteğinden yoksun kalanların uğradığı kayıplar olarak sayar.
Bu tazminatların miktarı; işçinin kazanç durumu, kusur oranları, sürekli iş göremezlik derecesi ve olayın koşulları gibi pek çok değişkene göre belirlenir. Bu nedenle her dosyada tutar farklılaşır ve genellikle hesap bilirkişisi raporuyla saptanır.
SGK'nın Rolü: Gelir Bağlama ve Rücu
İş kazası, derhâl SGK'ya bildirilmesi gereken bir olaydır. Sosyal Güvenlik Kurumu, iş kazası geçiren sigortalıya geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri gibi sosyal güvenlik yardımları sağlar; ölüm hâlinde ise hak sahiplerine gelir bağlayabilir.
SGK'nın yaptığı bu ödemeler, işverenin tazminat sorumluluğunu tamamen ortadan kaldırmaz. 5510 sayılı Kanun'un 21. maddesi, iş kazasının işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmesi hâlinde, Kurumun yaptığı masraf ve ödemeleri kusurlu işverene rücu edebileceğini, yani geri isteyebileceğini düzenler. İşçinin işverene karşı açtığı tazminat davasında ise, SGK tarafından karşılanan kısımlar dikkate alınarak işçinin karşılanmayan zararı belirlenir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
İş kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davalarında görevli mahkeme iş mahkemesidir. Bu, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 5. maddesinde düzenlenen iş mahkemelerinin görev alanından kaynaklanır. İş mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi, iş mahkemesi sıfatıyla bakar.
Yetki açısından ise aynı Kanun'un 6. maddesi, iş kazasından doğan tazminat davalarında davalının yerleşim yeri mahkemesinin yanı sıra iş kazasının veya zararın meydana geldiği yer ile zarar gören işçinin yerleşim yeri mahkemesinin de yetkili olduğunu öngörür. Bu, işçi lehine getirilmiş bir kolaylıktır.
Zorunlu Arabuluculuk Bu Davalarda Uygulanır mı?
Kural olarak işçi-işveren arasındaki alacak ve tazminat davalarında, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak bir dava şartıdır. Ancak iş kazası tazminatı bu kuralın önemli bir istisnasıdır.
7036 sayılı Kanun'un 3. maddesinin 3. fıkrası açıkça şunu söyler: iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları hakkında zorunlu arabuluculuk hükmü uygulanmaz. Yani iş kazası tazminatı için doğrudan dava açılabilir; arabulucuya başvurulmuş olması şart değildir. (Taraflar isteğe bağlı olarak yine de arabuluculuk yoluna gidebilir.)
Bunun yanında, SGK'nın taraf olduğu uyuşmazlıklarda, dava açmadan önce Kuruma başvurma zorunluluğu bulunabilir (7036 sayılı Kanun m.4). Bu nedenle dosyanın niteliğine göre süreç değişebilir.
Zamanaşımı
İş kazası tazminatı talepleri belirli bir süreye tabidir ve bu sürenin kaçırılmaması büyük önem taşır. İş kazası, işverenin işçiyi gözetme borcuna (iş sözleşmesine) aykırılıktan doğduğu için, tazminat talepleri kural olarak sözleşmeye aykırılığa ilişkin uzun zamanaşımı süresine tabidir. Ayrıca olay aynı zamanda bir suç oluşturuyorsa, ceza kanunundaki daha uzun zamanaşımı süresi de uygulanabilir. Zamanaşımının başlangıcı ve süresi olayın koşullarına göre değişebileceğinden, somut sürenin bir uzmanla teyit edilmesi yerinde olur.
Sıkça Sorulan Sorular
İş kazası tazminatı için önce arabulucuya gitmek zorunda mıyım?
Hayır. İş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davalarında zorunlu arabuluculuk şartı uygulanmaz; doğrudan dava açabilirsiniz.
SGK gelir bağladıysa ayrıca işverenden tazminat isteyebilir miyim?
Evet. SGK'nın yardımları işverenin kusur sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. SGK tarafından karşılanmayan zararlarınız için işverene karşı tazminat davası açabilirsiniz.
Ölümle sonuçlanan iş kazasında kimler tazminat isteyebilir?
Ölenin desteğinden yoksun kalan yakınları destekten yoksun kalma tazminatı; ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde ise yakınlar manevi tazminat talep edebilir.
Hangi mahkemeye başvurmalıyım?
Görevli mahkeme iş mahkemesidir. İş kazasının meydana geldiği yer veya işçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her iş kazası dosyası; kusur oranları, kazanç durumu ve olayın koşulları bakımından kendine özgüdür.
Dilekçem AI, iş kazası tazminatı gibi konularda içtihat destekli, kanun maddelerine dayalı tazminat dilekçeleri hazırlamanıza yardımcı olur. Talebinizi anlatın, ilgili mevzuata ve emsal kararlara dayanan bir taslak elde edin. Dilekçe üretimi ile dava dilekçenizi oluşturabilir, tazminat hesaplama aracıyla da olası kalemler hakkında ön fikir edinebilirsiniz.